Khái niệm sân ra đời khi con người bắt đầu sống hợp quần. Những du mục Mông Cổ trên lưng ngựa, du mục Phi Châu trên lưng lạc đà lang thang trên thảo nguyên hay sa mạc thỉnh thoảng vẫn dừng chân, những túp lều được dựng lên bao thành vòng tròn quay lưng lại với đồng cỏ, sa mạc mênh mông chung quanh để quay quần quanh một không gian nhỏ nhưng ấm cúng tạo bởi mặt đất và những túp lều bao quanh. Trên khoảng sân nhỏ đó; đoàn lữ hành, người và vật cũng nghỉ ngơi, chuẩn bị bữa ăn, trò chuyện, giao tiếp.
Người Việt cũng vậy, Thằng Mõ vẫn đi khắp làng xóm để tập họp dân làng ở sân đình nơi những sự kiện như : nộp thuế, cúng tế, hội làng, nghênh đón sĩ tử vinh quy bái tổ thường xảy ra. Nhất thiết sân đình phải đi đôi với kiến trúc hoặc kiến trúc và cây cao bóng cả. Kiến trúc và cây đóng vai trò chặn, tạo không gian hỗ trợ cho việc tập trung. Từ đó bắt đầu có sân rồng để các quan chầu trước vua, sân trường để chào cờ, phát thưởng … Trong tổng thể các công trình điển hình nhất là các chùa ở miền Bắc, sân đóng vai trò vừa phân tách chức năng của các thành phần kiến trúc trong tổng thể vừa hợp nhất các kiến trúc rời rạc thành một tổng thể : sân trước, tam quan, lối đi chính hai bên là sân rộng với hai hồ sen, sân lát gạch với hai bên là nhà bia, phía trước là tháp, qua một sân nhỏ đến tiền đường. Trong sân trong nào là thượng điện, hành lang. Sau thượng điện lại là sân trong rồi mới đến các dãy nhà ngang như Nhà Tổ, Điện Mẫu, Nhà Tăng. Sau chùa là lăng mộ và tháp Mộ sư ( mô tả theo mặt bằng tổng thể Chùa Phổ Minh). Bên trong Hoàng Thành Huế có vô số công trình và sân tạo thành một tổng thể cung điện thật hoành tráng.
Đàn Nam Giao nơi sân được nâng lên cao để lời cầu – khấn gần với trời và vang xa trên mặt đất hơn..
Trong kiến trúc dân dụng khi nhu cầu cho sinh hoạt tăng lên trong tổng thể ngôi nhà lại có sân phơi, sân trước, sân sau, sân bên, sân phơi luau ở nông thôn và phơi áo quần ở đô thị. Khi đời sống nâng cao lại có sân cảnh với một nền đất nện cứng hay lót gạch và cây kiểng trang trí để buổi sáng uống trà, buổi tối ngắm trăng và có chỗ cho tuổi già vận động, chăm sóc cây cảnh.
Trong kiến trúc đô thị cổ như Hà Nội, Hội An những sân trong tách biệt phần kinh doanh ở mặt đường với diện tích ở phía trong cần sự yên tĩnh và riêng tư. Đôi khi những ngôi nhà ống này quá dài lại có những sân trong nữa ở sâu bên trong để giúp lấy ánh sáng, thông thoáng. Những mái ngói nghiêng nghiêng nhà một tầng hay có lầu lại giúp ánh sáng mặt trời đi sâu vào các phòng hai bên giếng trời.
Trong đô thị hiện đại, quỹ đất không nhiều, nhà ống chỉ có một sân trong hay giếng trời để kiến trúc và người cùng hô hấp qua một không gian trống thông trời với đất. Khi ngành thiết kế cây cảnh phát triển thì giếng trời lắm khi lại là tâm điểm của nhà ống nơi màu sắc của phần cứng của tường và phần mềm của cây xanh với sự phụ hoạ của hồ nước, suối phun … giao hòa để tạo thành một màn trình diễn màu sắc, ánh sáng thật ngoạn mục. Biệt thự ngày nay cũng khác xưa : không còn nhà chính và dãy nhà ngang cho bồi, bếp, nhà xe. Các chức năng nhiều khi phân chia bằng những sân trong, sân bên, sân trước … Những dãy phòng ăn, phòng khách mở ra một sân trong với mặt nước lung linh vào ban ngày và ban đêm trở nên sáng long lanh quyến rũ là tâm điểm cho những buổi tiệc thân mật, ấn tượng hoặc xa hoa quanh hồ. Sân và vườn đã gắn liền với đời sống con người…ngoại ô và trong đô thị.

Bài: Lê Trung Tùng
Ảnh: Trọng Nhân

(KTNĐ số 10-2006)